Orman Yangınları ve Meteoroloji


Orman yangınları küreselleşen dünyada etkileri ve sonuçları itibarıyla bütün ülkeleri ilgilendiren doğal afetlerin başında gelmektedir. Yangınlar, dünya çapında her yıl milyonlarca hektar orman alanının yanmasına, katrilyonlarla ifade edilen yangınla mücadele masraflarına, reaksiyon el değer ve hatta can ve mal kayıplarına neden olan önemli bir tehdittir. Artan nüfus ve aşırı tüketim, doğal kaynakların özellikle ormanların hızla yok olmasına neden olmaktadır. Bunların sonucunda ise Erozyon, Kütle kaybı, Su kaynaklarının bozulması, Hava kirliliği, Çölleşme, Sel, Heyelan ve Çığ gibi afetler, sık sık görülmeye başlanmıştır.

Orman yangınları, Türkiye’de ormanların sürekliliğini tehlikeye sokan etkenlerin en önemlilerinden birisidir. Özellikle orman yangınlarının çıkmasında ve yayılmasında en uygun koşullara sahip Akdeniz iklim kuşağının etkili olduğu Ülkemizin önemli bir kısmında, bu doğal afetin tehdidi süreklilik arz etmektedir. Türkiye’de meydana gelen orman yangınlarının çıkış saatlerine bakıldığında, yangınların çoğunlukla saat 11 ila 20 arasında çıkmaktadır. Çünkü bu zaman aralığında güneşlenme süresine bağlı olarak sıcaklık artışı maksimum, nispi nem oranı ise minimum seviyededir. Doğal olmayan sebepler olarak da, bu zaman aralığında insan faaliyetlerinin de maksimum olması, sosyokültürel alışkanlıklara (piknik yapma vs.) bağlı davranışların da çokluğu gösterile bilinir. Doğal olmayan nedenlerle bile çıkan orman yangının yayılması, uygun meteorolojik şartlara bağlıdır. Uygun hava sıcaklığı, nispi nem, rüzgar hız ve yönü yok ise, yangının yayılması da güçleşecektir. Yangın, oksijen, ısı ve yakıt üçgeninde oluşmaktadır. Doğal orman yangınlarının çıkmasına sebep olan yakıt, genellikle ölü yanıcı madde olarak tanımlanan yüzeydeki otsu veya ince yanıcı materyallerdir. Ancak yangın büyür ise ağaçlar tutuşur. Orman yangınlarını üç faktör kontrol eder.

Orman Yangınları ve Meteoroloji

1. Meteorolojik koşullar: Hava sıcaklığı, nispi nem oranı, rüzgar hız ve yönü, yağış-kuraklık, atmosferik basınç, atmosferik kararlılık-kararsızlık, yıldırım, yağışsız soğuk cephe geçişi, etkili olan hava kütlesinin türü, enverziyon ve bulutlar.

2. Topografya: Rakım, yamaç pozisyonu, yamaç meyili, yamaç eğim açısı, bakı ve üst toprak örtüsü.

3. Yanıcı madde: Yakıt yükü, boyut ve şekil, yatay süreklilik, dikey süreklilik, kimyasal bileşim, nem içeriği, yanıcı madde sıcaklığı ve sıkılık.

Topografya yakın ve orta vadede değişiklik göstermez. Yanıcı maddeler ise ağaçların gelişimine bağlı olarak zamanla boyut ve miktarında değişiklik gösteriri. Oysa meteorolojik faktörler her an değişiklik göstermektedir. Meteorolojik faktörler hem genel hava sirkülasyonundan hem de topografyadan etkilenirler. Bu nedenle orman yangının çıkmasında, yayılmasında ve yangınla mücadele anında, doğru meteorolojik bilgi çok önemlidir. Meteorolojik faktörlerin orman yangınları ile olan ilişkisi iyi bilinirse, yangınla mücadele edenlere ve onlara yardımcı olmaya çalışan meteorolojistlere büyük kolaylıklar getirebilir.

Meteorolojik Koşullar

Hava sıcaklığı: Yanıcı maddeyi ısıtarak nem içeriğini, tutuşma sıcaklığını ve kimyasal yapısını değiştirir. Yangın anında yanan cisimlerin çevresinde oluşturduğu sıcaklık gradyanı ile yakın çevresindeki yanıcı materyallerde ön ısıtmaya neden olacağından, yangının yayılmasını da hızlandırır.

Nispi nem oranı: Havanın nispi nemi sıcaklık, rüzgar yönü ve hızı ile hava kütlesinin türüne bağlı olarak değişiklik gösterirken, yanıcı madeninde nem içeriğini değiştirerek yangının çıkmasını ve yayılmasını kontrol eden en önemli faktördür. Havanın sıcaklığının maksimum olduğu zamanlarda, havanın nispi nemi de en düşük oranlardadır. Buna bağlı olarak yanıcı maddenin nem içeriği de biraz gecikmeli olarak değişmektedir.

Orman Yangınları ve Meteoroloji

Rüzgar yön ve hızı: Yangını direk etkiler. Rüzgar yön ve hızına bağlı olarak önce havanın nispi nemini, sonra yanıcı maddenin nem içeriğini değiştirir. Estiği yöne bağlı olarak yangının çıkmasına da sebep olabilir, yangının çıkmasını güçleştirebilirde. Yangın anında ise yangının seyrini belirleyen en önemli faktördür. Rüzgarın yönü yangının başlangıcında, hızı ile yönü de yangınla mücadele anında önemlidir. Rüzgar topografyanın etkisiyle de yangınlar üzerinde etkili olmaktadır. Özellikle yamaçlardan aşağıya gelen fön rüzgarları çok önemlidir.

Yağış-Kuraklık: Yağış rejimi, yanıcı maddenin nem tutma kapasitesini belirlemektedir. Yağış azlığı yangın riskini artırırken, yağışlı günlerin fazlalığı ise yanıcı maddenin nem tutma kapasitesini artırarak yangın riskini azaltır. Ancak yağış fazlalığı ilkbahar ve yaz başına denk geldiğinde, otsu bitkilerin miktarını artıracağı için yanıcı madde miktarında artmaya neden olarak başka tehlikeye sebep olabilir. Bu nedenle yağışların mevsimsel dağılımı önemlidir.

Atmosferik basınç: Düşük atmosferik buhar basıncı ve rüzgar, yanıcı maddenin nem içeriğini azaltır. Bu nedenle alçak basınç alanlarındaki derinliğe bağlı olarak yangın riski artmaktadır.

Atmosferik kararlılık-Kararsızlık: Kararsız havalar orman yangınları için risk artırıcı faktördür. Kararsız havalarda meydana gelen hamleli rüzgarlar, yanıcı maddenin nem içeriğini azaltırlar. Yangınla mücadele anında da değişik yönlerden gelen hamleli rüzgarlar, mücadeleyi zorlaştırır.

Yıldırımlar: Doğrudan doğruya yangın çıkmasına sebep olan tek meteorolojik faktördür. Cephe geçişlerinde ve kararsız havalarda meydana gelir. Tüm orman yangınlarındaki payı ise %6-9 oranındadır.

Yağışsız soğuk cephe geçişleri: Bazı soğuk cephe geçişlerinde yağış olmayabilir. Ama cephe üzerinde ve gerisinde oraj ve yıldırımlar oluşabilir. Yağışsız bir ortamda oluşacak yıldırımın neden olacağı orman yangını daha da tehlikelidir.

Etkili olan hava kütlesinin türü: (cT) Karasal tropik hava kütleleri hem çok sıcak, hem de nem açısından fakirdirler. Geniş karalar üzerini kat ederken nem kaybettiklerinden, Türkiye’de etkili olduğu süre artıkça yangın sayısı ve yalan alan miktarı da artmaktadır.

Enverziyon: Yangın anında yukarıdan bastıran kalkan görevi gördüğünden, yangınla mücadeleyi kolaylaştırır. Doğal yangın söndürücü bir meteorolojik faktördür.

Bulutlar: Bulutlar havadaki değişikliğin göstergesidir. Bulutlardaki hareketin hızlı yada yavaş olması muhtemel hava şartlarının habercisidir. Dikine gelişen bulutlara bakarak havanın kararsızlığını kolayca anlayabiliriz. Kararsız havalarda oluşacak muhtemel yıldırımları da sürpriz görmeyiz.

Meteorolojik faktörlerin orman yangınları ile ilişkisinden dolayı, orman yangınları için meteorolojik açıdan risk tahmininin yapıla bilinirliği düşüncesi ile bir model geliştirilmiştir. ECMWF den Türkiye için alınan mars datası, enterpolasyona tabi tutularak çözünürlüğü yükseltildikten sonra işleme tabi tutulmaktadır. İşlemin ilk aşamasında nispi nem, sıcaklık, rüzgar yön ve hızı açısından belirli kriterlere göre sorgulanarak yangın için muhtemel başlangıç riski bulunmaktadır. İşlemin ikinci aşamasında ise bulunan bu başlangıç değerlerinin topografyaya ve bakıya göre artan yada azalan risk sınıflandırılması yapılmaktadır.

Türkiye’de dağların genellikle batı-doğu istikametinde sıra dağlar şeklinde uzandı için, kuzeyli ve güneyli rüzgarların bakıya göre fön etkisi yangın riski açısından önemli olmaktadır. Güneyli rüzgarlar sıra dağların kuzeyli bakılarında, kuzeyli rüzgarlar ise sıra dağların güneyli bakılarında, sıcaklığı artırırken havanın nispi nemini çok çok azalttığı için yangın riskini de oldukça artırmaktadır.

Sadece hava tahmin datasından değil de, topografyaya bağlı bakıya göre fön etkisinin de sorgulamaya tabi tutularak üç gün önceden yangın risk analizi yapılarak OGM yangın hareket merkezine gönderilmektedir. Bu risk sınıflandırılması hem harita üzerinde, hem de google earth üzerinde yeşil, sarı, turuncu ve kırmızı renklerde gösterilmektedir. Her gün 3 günlük yapılan Meteorolojik Erken Uyarı Sistemi (MEUS), OGM nin ve Bazı üniversitelerin ilgili birimlerince ftp ortamında paylaşılmaktadır.

Orman Yangınları ve Meteoroloji

Orman Yangınları ve Meteoroloji

OGM deki karar vericiler, risk durumuna göre bölgeler arası lojistik önlemler alarak olası yangınlarla daha etkin mücadele yapmaktadırlar. Ürünlerin verifikasyon sonuçlarında ise aylara göre farklılıklar görülmektedir. En yüksek tutarlılık %94 ile temmuz ve ağustos aylarında gerçekleşmektedir. Geliştirme ve verifikasyon çalışmaları devam etmektedir.

Birçok sektöre hizmet veren D.M.İ. Genel Müdürlüğü, orman yangınları ile mücadelede de iki başlıkta hizmet vermektedir.

  • Yangın anı için: Hali hazırdaki her türlü meteorolojik ölçümlerden istenilen değerleri Orman Genel Müdürlüğü’ne (OGM) iletilmektedir. Yangınla mücadele için planlama yapılacak ise meteogramlar ve MM5GRAM’lardan beklenilen tahmini değerler her saat için verilmektedir.
  • Yangın öncesi için: MEUS ve ANGSTROM model çıktıları ile üç gün öncesinden riskli yerle google earth üzerinde gösterilmektedir.

MEUS ve ANGSTROM model çıktılarına erişim : http://sht.dmi.gov.tr/

Tüm öneri ve eleştirileriniz için : abekereci@dmi.gov.tr



Dünya Meteoroloji Teşkilatı - WMO Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi - ECMWF Avrupa Meteoroloji Uyduları İşletme Teşkilatı - EUMETSAT WMO Dünya Hava Tahmini Bilgi Servisi WMO Kuvvetli Hava Olayları Bilgi Merkezi Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı

TSE 9000 Akreditasyon Sertifikası Bu site görme engelli dostudur Devletin Kısayolu Ulusal Ulaştırma Portalı T.C. Başbakanlık İletişim Merkezi (BİMER)

©MGM, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 1998-2014

24

Kütükçü Alibey Caddesi No:4 06120 Kalaba, Keçiören/ANKARA TEL:+90 312 359 75 45 FAKS:+90 312 360 25 51